basis

Algemene inleiding BONSAI

Bonsai, wat is dat eigenlijk?

Als U een grote volwassen boom, laten we zeggen een eik, waarvan U de stam nauwelijks met Uw armen kunt omvatten als U erbij staat, van een paar kilometer afstand bekijkt, is het een héél klein boompje geworden.

En dat is nu Bonsai: een volstrekt echte boom, met alles erop en eraan wat de grotere soortgenoot ook heeft, maar dan héél klein. Van dichtbij en geplant in een pot.

Het woord "Bonsai" komt uit Japan en betekent, vrij vertaald: "boom in pot"

of "groeiend in een schaal". We praten dan over een houtachtig gewas, dat een zekere volwassenheid heeft.

Maar zoals niet iedere notenbalk met noten een symfonie is,zo is ook niet iedere boom in een pot een Bonsai.

We praten pas over Bonsai wanneer we het hebben over een boom of struik, die een zekere volwassenheid heeft. Deze is gekweekt in een (vaak vlakke) schaal of pot. Door snoeien, zowel aan de wortels als aan de kroon blijft hij klein.

Er is vaak jaren aan gewerkt.

De kunst bestaat erin om het karakteristieke van de boomsoort of de steeds weer kerende groeivorm in die kleine plant tot uiting te brengen en hem een éénheid te laten vormen met de pot, waarin hij groeit.

Het verschil tussen een gewone plant in een pot en een Bonsai.

Bij een gewone plant gaat het om de bloemen of de bladeren, maar bij een Bonsai is het meer.

De schoonheid van de totale boom en zijn harmonie met de pot, waarin hij staat en ook de bodembedekking onder de boom is van esthetisch belang.

Een Bonsai toont ons vaak het beeld van een oude,knoestige boom of boomgroep.

In werkelijkheid hoeft een Bonsai helemaal niet oud te zijn. Het is een misvatting dat een Bonsai tientallen jaren of zelfs over de honderd jaar oud moet zijn.

Er zijn verschillende technieken om een boom een volwassen aanzien te geven, daarin moet men vaardigheid krijgen.

Het woord "Bonsai" gebruiken we zowel voor het bezig zijn met de kunst om een volmaakt natuurlijke boom op kleine schaal te creëren als voor het eindproduct, zoals wij dat kennen: een boom in een pot.

Waardoor blijft een boom ZO klein, dat hij past in een pot?

De geringe groei van onze plant is in de eerste plaats een gevolg van de kleine

pot, die de natuurlijke wortelgroei beperkt. In de natuur is het ZO dat wat onder de grond gebeurt zich doorzet boven de grond.

Door het beperken van de uitgroei van de wortels zal de voedselstroom naar de kroon worden beperkt en daardoor wordt de bovengrondse groei afgeremd.

We kunnen dit verschijnsel in de vrije natuur ook zien, b.v. in de bergen, waar de bomen op rotsen groeien en de wortels in de rotsspleten maar weinig groeimogelijkheid hebben. Na vaak tientallen jaren zijn het nog maar kleine bomen, maar

de ouderdom of een zekere volwassenheid is er duidelijk aan te zien.

Een tweede belangrijke behandeling is het wegnemen van knoppen en het snoeien van takken, twijgen én wortels.

Zoals we zojuist zagen, wat onder de grond gebeurt, zet zich door boven de grond en dat is ook andersom van toepassing. Zoals beperking van de wortelgroei ook de groei boven de grond beperkt ZO zal snoei van takken en twijgen zijn invloed

hebben op de wortelontwikkeling. De boom vraagt dan een veel mindere wortelgroei voor zijn voeding.

Zoals U ziet zijn er wel enkele maatregelen te nemen voordat het gewenste resultaat is bereikt.

Het is niet terecht om te spreken van een kreupele of misvormde boom.

Het gaat juist om de vitaliteit, net als bij de snoei van appelbomen, het knippen van de heg of van het gazon.

Hoe groot mag een Bonsai zijn?

Het is moeilijk Bonsai naar grootte in te delen, maar we kunnen globaal spreken van :

Waar komt de Bonsaikunst vandaan?

De Bonsaikunst stamt uit de Oosterse landen. A l zo'n 1000 jaar geleden vinden we Chinese afbeeldingen, waarop kleine boompjes in een pot voorkomen.

Later is de kunst ingevoerd in Japan.

Zij sloot bovendien aan bij de natuur beleving van de Japanner.

Aanvankelijk was de kunst voorbehouden aan de adel en geestelijkheid. Van geslacht op geslacht werden de geheimen slechts doorgegeven aan ingewijden.

Tegenwoordig worden ook in de drukke Japanse steden Bonsai als vrijetijdsbesteding gekweekt op balkons en daktuinen.

Vooral na de tweede wereldoorlog is deze hobby ook naar het Westen gekomen en heeft ze geleidelijk aan in Amerika en Europa vaste voet aan de grond gekregen.

De Japanse inzending op de Floriade in 1972 heeft enige Bonsailiefhebbers bijeengebracht. Ze is aanleiding geweest voor de oprichting van de Nederlandse Bonsai Vereniging.

Juist in de grote steden, waar het leven steeds onpersoonlijker wordt (en verder van de natuur verwijderd) én door het beschikbaar komen van meer vrije tijd voor

veel mensen, ontstaat de behoefte aan een zinvolle besteding van die tijd.

Voor velen is dit op de een of andere manier bezig zijn met groen. En Bonsai neemt daarin geleidelijk een bijzondere plaats in. Bonsai is geen wegwerpartikel zoals toch zoveel andere potplanten. Juist de gedachte gedurende vele jaren

te werken aan de uiteindelijke vormgeving en het eventueel door te kunnen geven aan de volgende generatie, zoals in Japan, is voor steeds meer mensen een drijfveer om zich met Bonsai bezig te houden.

Deze hobby verschaft je het genoegen op een zinvolle creatieve wijze je tijd te gebruiken én het is een bevestiging van je eigen kunnen.

Het is daarmee een goede compensatie voor de stress die de maatschappij en het arbeidsproces vaak oproepen.

Dat bepaalt het aanzien en de appreciatie van een Bonsai?

Bij iedere kunst zijn door de jaren heen vanuit de praktijk bepaalde regels geformuleert, die, wanneer ze vaardig worden toegepast,bij degene, die ernaar kijkt een schoonheidsbeleving tot gevolg heeft.

De schilderkunst kent compositie- en kleurregels, maar ook de componist dient zich aan bepaalde klankkleuren te houden.

Bij Bonsai is dat niet anders. Niet alleen de werkelijke of schijnbare ouderdom bepaalt of een Bonsai al of niet goed is. Daarvoor gelden andere criteria:

De worteldelen, die boven de grond groeien kunnen de boom een veel ouder uiterlijk geven dan hij in werkelijkheid is en daardoor de volwassenheid van de boom accentueren.

tapsheid

In de natuur is de stam van een boom in zijn algemeenheid aan de voet het dikst en wordt naar de top geleidelijk dunner. Dit kun je bereiken door vaak een nieuwe top te maken, dan kan de stam en de vorm van de stam de boom waardiger doen schijnen. Zijn windingen en het totale voorkomen van de boom moeten het karakter van de natuurlijk opgegroeide boom zoveel mogelijk benaderen.

schors

De schors van stam en takken kan bij sommige bomen al na enkele jaren gegroefd zijn en knoestig en zo de indruk van een stokoude boom geven. Aan andere bomen is het juist eigen dat ze een gladde stam hebben.

plaatsing takken

De plaatsing van takken en twijgen is van belang. Zoals iedere boom in de natuur vanaf een bepaalde kant gezien het meest indrukwekkend over komt, zo heeft ook een Bonsai als het ware een voorkant. De krachtigste en langste takken moeten aan linker en rechterzijde groeien, terwijl de dunnere en kort-

tere voornamelijk voor- en achterkant opvullen. De achterkant heeft daarnaast nog een langere tak, die een grotere diepte moet suggereren.

De takken moeten harmonisch zijn geplaatst, lengte en dikte moeten op elkaar zijn afgestemd en ze mogen het zicht op de stam niet belemmeren.

Takken, die omhoog groeien geven een gevoel van jeugd en groeikracht, afhangende takken, die vaak onderaan zitten, geven een zekere bezadigdheid, moeten in principe dicht op elkaar groeien, bij voorkeur klein zijn en daar-

door in harmonie met het geheel.

opervlakte grond

Een niet onbelangrijk punt van beoordeling is de afwerking van de grond, waarin de Bonsai staat. Het oppervlak zal op den duur met mos begroeien. De soort mos en de manier waarop het dicht op elkaar groeit kan de indruk wekken van een prachtig tapijt natuurlijk aangepast aan de boom, die erin staat.

5 . Het - loof moet een heldere, gezonde kleur hebben. Dit geldt ook voor de naalden .

7 . Last but not least: de schaal moet in grootte, vorm, kleur en oppervlaktestructuur met de boom overeenstemmen .

Degene nu, die erin slaagt al deze punten individueel zo goed mogelijk tot hun recht te laten komen op een zodanige manier, dat een harmonisch geheel ontstaat,zal daar vaak jaren mee bezig zijn. Zijn meesterschap wordt duidelijk wanneer hij bij velen een schoonheidsgevoel teweeg brengt.

Zo'n boom zal niet goedkoop zijn, maar buiten de schilderijen van Rembrandt zijn er ook wel werken van mindere goden te krijgen. Bovendien zijn er genoeg mensen,die zelf plezier in schilderen hebben en daarmee tot zekere resultaten komen, al

was het alleen maar voor zichzelf en hun naaste omgeving.

Zo is het ook met Bonsai.

De verschillende vormen van Bonsai.

Alhoewel in de natuur geen twee bomen hetzelfde zijn is een boom toch min of meer aan zijn vorm herkenbaar.

Dat is bij een goede Bonsai ook het geval.

In de loop der jaren is in navolging van wat de natuur ons te zien geeft een aantal basisvormen ontstaan.

We onderscheiden de volgende stijlen:

1. de rechtopgaande stam

2. de gekromde stam

3 . de hellende stam

4. de semi-waterval ofwel semi-cascade

5 . de waterval of cascade

Van de vijf basisstijlen zijn een groot aantal andere vormen afgeleid, zoals: - de bezemstijl - de dubbele stam - de meervoudige stam - de vlotvorm - de "gejaagd door de wind" stijl - het bos - groeiend op een rots - groeiend over een rots.

enz. enz,.

Is vormen van Bonsai moeilijk? Kun je het zelf doen?

Uit het voorgaande zou de indruk kunnen ontstaan dat met Bonsai bezig zijn een moeilijke zaak is. Niets is minder waar ,het enige dat nodig is, basiskennis van plantengroei, en van snoeitechnieken,wat voorstellingsvermogen en gevoel voor compositie en vooral algemene zorg voor planten. En daar hoort ook de wetenschap bij dat, indien een boom pas gebloeid heeft, hij dat over een jaar pas weer doet. Als U dat geduld noemt, dan

hoort er ook wat geduld bij!

Zoals iemand, die voor het eerst verf en doek in handen krijgt niet direct een meesterstuk zal maken, zo zal degene, die met Bonsai begint niet direct een volmaakte Bonsai creëren.

Ieder, die op één of andere manier met planten bezig is, zal vroeg of laat wat willen experimenteren. Bonsai geeft je dan dubbele mogelijkheden. Wanneer je door waarneming in de natuur en het opdoen van ervaring een grotere vaardigheid krijgt in het vormen van bomen, ondervind je het genoegen, naast creatief bezig te zijn,ook iets te zien groeien. En niet zomaar iets, maar een boompje van 25-30 cm hoog,dat in wezen eigenlijk vele meters hoger had kunnen zijn.

Welke planten zijn geschikt voor Bonsai?

Alhoewel Bonsai al eeuwen in Japan wordt toegepast en dus planten uit het Japanse landschap worden gebruikt, is het niet zo dat alleen bomen daar vandaan geschikt zouden zijn voor Bonsai. Er zijn veel soorten en cultivars elders, die zeker zo geschikt zijn. Eigenlijk kun je zeggen dat alle houtachtige gewassen geschikt zijn. Wanneer de normale wortelgroei door een kleine pot wordt beperkt, zal na verloop van tijd en na het toepassen van veel technieken een

Bonsai kunnen ontstaan.

geschiktheid startmateriaal

Echt geschikt echter zijn de bomen,die aan bepaalde voorwaarden voldoen.

Ze moeten b.v. snel een dikke stam krijgen en van nature kleine bladeren hebben en korte internodiën. De wortels moeten dikke aanhechtingen aan de stam hebben en de planten moeten goed tegen regelmatige snoei kunnen. Bloemen en vruchten moeten niet te groot zijn, om de verhoudingen niet te verstoren.

De voorkeur voor bepaalde bomen kan verschillen. De één houdt van altijd groene naaldbomen, de ander van loofbomen waaraan hij de wisseling van de seizoenen kan

volgen en een derde wil vooral bloemen en vruchten.

Bij de naaldbomen zijn zeer bekend de dennen- en sparrensoorten en de jeneverbes.

Bij de bladverliezende loofbomen de Japanse esdoorn en de iepen soorten, beuken en haagbeuken. (Ginkgo! dit is geen loofboom maar een naaldboom)

Bij de bladhoudende o.a. cotoneaster .

Bloeiende en vruchtdragende bomen zijn: azalea's, Japanse kers, cotoneaster ,esdoorn,sierappels,vuurdoorn ,enz.

Hoe verkrijgt men een Bonsai?

Het gemakkelijkst door er één te kopen bij een bloemist, als die er al een heeft.

Er worden steeds meer boompjes uit Japan geïmporteerd, die daar vaak massaal worden aangemaakt, enkele jaren opgekweekt en dan met containers vol worden verscheept.

En naar verhouding van het aantal jaren dat hij is getraind en de schaal, waarin hij staat zal ook de prijs zijn.

Een tweede mogelijkheid is om een geschikte boom uit te graven in de natuur.

Zo gebeurde dat vroeger uitsluitend. De meeste oude Bonsai zijn allemaal in de

natuur opgegraven en hebben waarschijnlijk langer in de vrije natuur doorgebracht dan in een pot of schaal.

Ten derde kan men een containerplant kopen bij een tuincentrum en daarvan een Bonsai vormen. Kiest men een goede plant, dan kan men al snel een aardig resultaat bereiken.

Men kan ook zaaien, stekken, marcoteren, afleggen, enten, enz. Deze methoden duren lang, maar er staat tegenover dat men van het begin af aan de groei kan beïnvloeden.

In wezen is dat alles echter tuinmanswerk. Het vormen van Bonsai kan pas beginnen als er sprake is van een boom!

Hoe verzorgt men verder een Bonsai?

Iedere plant heeft een eigen leefklimaat. Er zijn planten, die om goed te gedijen in vette grond moeten staan, andere zijn moerasplanten. Boven een bepaalde hoogtegrens groeien sommige bomen niet en andere juist wel. Sommige hebben de wisselende seizoenen nodig met vaak flinke koude perioden en voor andere mag de temperatuur constant zijn .

Wanneer we met planten aan de gang gaan, zullen we dus iets van hun natuurlijke behoeften moeten kennen.

In zijn algemeenheid horen de bomen, die we hier tegenkomen in een gematigd klimaat. Ze kunnen tegen een behoorlijk windje, verdragen aanzienlijke afkoeling en

hebben behoefte aan wisselende seizoenen. Zouden we zo'n boom 's winters in de warme kamer zetten, dan zal hij onherroepelijk doodgaan en niet- winterharde plan-

ten, die we 's winters buiten laten gaan ook dood.

Het feit dat een plant in een pot staat, is niet bepalend voor zijn geschiktheid voor binnenshuis.

Uitsluitend de afkomst is bepalend voor de behandeling.

plaatsing bonsai

Het gros van de Bonsai, die wij gewoonlijk tegenkomen zijn boompjes uit de gematigde streken en niet uit de tropen of subtropen.

Zij zullen dus altijd buiten moeten staan. En ZO goed als een kamerplant in de zomer best een paar dagen buiten kan staan,zo kan een Bonsai uit de gematigde streken best een aantal dagen in een verwarmd vertrek staan. Maar we weten van onze kerstbomen dat we dat niet te lang moeten doen.

Als we met deze grondregel rekening houden is de verzorging door de seizoenen heen verder als bij elke plant, mits we er rekening mee houden dat een Bonsai in een kleine pot staat en dat zo'n kleine beetje grond snel uitdroogt. De waterbehoefte is dus groter dan in de volle grond. Dat kan 's zomers zelfs betekenen dan we meermalen per dag moeten gieten .Samenhangend daarmee dient er ook rekening te worden gehouden met het feit dat de voedingsstoffen sneller zijn weggespoeld of opgebruikt en dat dus er in een groei-

seizoen regelmatige bemesting noodzakelijk is.

Daarnaast zal er regelmatige controle op ongedierte noodzakelijk zijn, maar dat geldt voor alle planten.

Verder zullen we de vorm in de gaten moeten houden.

Dat betekent dat we in het groeiseizoen regelmatig knoppen moeten nijpen en takken en twijgen moeten inkorten.

Misschien moeten we ook bladsnoei toepassen om een kleiner blad te krijgen.

Met een beetje zicht op de plant enige ervaring, verder aan de hand van literatuur of een cursus, door veel naar bomen te kijken in de natuur zullen we er dan

best in slagen om de gewenste vorm te krijgen en te handhaven.

Gewoon plaatjes kijken in tijdschriften kan al helpen!

Wanneer we onze planten dan goed de zomer door hebben gekregen, laten ze zich daarna in hun herfsttooi bewonderen, soms met vruchten.

Langzamerhand gaan dan de bladeren vallen en komt de echte boomvorm naar voren, die op zich best een vorstperiode kan verdragen al is het toch een beetje afhankelijk van waar hij staat of we bijzondere maatregelen moeten nemen om hem voor vorstschade te behoeden.

Het zal duidelijk zijn dat, wanneer er stagnerende waterafvoer optreedt

en de potkluit volledig doordrenkt raakt er dan,ook bij geringe vorst, én de pot én de wortels kapot zullen vriezen.

Het beste kan de boom met, of zonder de pot in de volle grond worden ingegraven gedurende een strenge winterperiode.

Als we ze op een beschutte plaats onder een afdak zetten moet we erop bedacht zijn dat ze niet mogen uitdrogen. Er is groot verschil tussen kletsnat, met alle gevaren voor vorstschade, en kurkdroog, zodat de wortels uitdrogen en de plant doodgaat. Er verdrogen meer bomen In winters dan ' s zomers.

Tijdig in het voorjaar kunnen we dan weer beginnen met onze planten te verpotten en te snoeien om dan weer van dichtbij mee te maken hoe ze zich ontwikkelen.

Hebben we een kamerplant tot Bonsai gevormd dan vraagt deze vanzelfsprekend ook de winter door meer aandacht.Alhoewe1 de groei meestal dan op een zacht pitje staat zal in de gaten moeten worden gehouden dat ze voldoende water krijgen en

niet te veel schade oplopen van de centrale verwarming.

Subtropische planten vragen vaak een duidelijke winterrust in een koel vertrek.

Zo zijn we alle seizoenen door dus met onze bomen bezig omdat datgene wat groeit en bloeit ons steeds weer boeit!

ALGEMENE REGELS EN TERMEN

Bonsai is voor ons hobby, daarom: niet te star aan theorie vasthouden

veel naar bomen kijken in de natuur en

Bonsaiboeken lezen en/of inkijken.

De selectie

Bij de selectie van planten voor Bonsai zijn er 5 algemene, elementaire punten:

wortels

stam

top

hoofdtakken

secundaire takken

:moeten een mooie aanzet aan de basis hebben

en alle kanten uitgroeien. moet naar boven toe taps toelopen

:iedere boom moet een top hebben. Bij het inkorten van de boom zal er een vervagende tak moeten zijn, die naar boven gebracht kan worden. Een oudere boom heeft vaak geen uitgesproken top.

:de onderste takken moeten dik en vol zijn.

Naar de top toe mogen ze smaller en dunner zijn,

:moeten goed verdeeld zitten. Niet recht omlaag groeien. Goed( taps)gevormd zijn .

Bij loofbomen, soorten kiezen, die veel perspectieven bieden.

vooral van belang zijn :klein blad of de mogelijkheid dit te ver-

kleinen een fijne vertakking (wintertooi)

:aanwezigheid van bloemen en vruchten

bladeren met een mooie herfstkleur ,is extra aantrekkelijk .

Bij naaldbomen letten op naalden, die later verkleind kunnen worden.

De training:

training

trainingspositie

front

ruimte

proportie

balans

De boom:

primaire tak

secundaire tak

twijg

internodium

wortelhals

het vormen van de boom tot Bonsai

: bekijk de boom met het midden daarvan op ooghoogte. Kijk niet van een zittende positie op naar de boom of van een staande positie

erop neer.

: iedere boom heeft een kant van waaruit hij het voordeligst uitkomt. Kies die zijde als voorkant.

: stam en takken zijn essentieel voor de boom eveneens is essentieel de ruimte tussen de takken.

: afmetingen en verhoudingen van boom en pot, blad en takken enz.

Er zijn bepaalde regels voor de afmeting van

boom en pot.

: een Bonsai moet een indruk van evenwicht wekken. Daarbij speelt alles een ro1,b.v.

stam, bast, top, maar ook plaatsing in de

pot en de pot zelf.

: primaire groei : tak direct aan de stam

: sec. groei : zijtak van de primaire tak

: éénjarige tak, die nog moet verhouten of net verhoud is.

: stengel of takdeel tussen twee knopen

: het verdikte deel van de stam, waar deze overgaat in de wortels

.buitenbonsai

binnenbonsais

: Bonsai gemaakt van een boom uit onze klimaat-zône, die de wisselende seizoenen nodig heeft.

: Bonsaitechnisch dezelfde als buitenbonsai,

alleen is hij gemaakt van een subtropische of tropische boom, die

in ons klimaat in het koude seizoen bescherming nodig heeft