De Juniperus

Nederlandse naam, Jeneverbes

 Juniperus sargentii

Juniperus is de Botanische naam van een geslacht in de coniferen. In het Nederlands jeneverbes. Het telt een vijftig à zestig soorten, die voornamelijk voorkomen in de gematigde streken van het noordelijk halfrond, maar waarvan een aantal soorten voorkomen in de bergen elders. Daarbij nog vele gekweekte varianten gekweekt door Boskoopse kwekers en anderen.
Jeneverbes is een altijdgroene boom of struik, die in het wild groeit op de vlakten van Europa en is aangeplant elders in de wereld. De naam Juniperus werd al door de Romeinen gebruikt. Jenever is afgeleid van Juniperus. De Nederlandse jeneverbes levert een bijzondere smaak en geur aan de Hollandse jenever.

Verspreidingsgebied
De Jeneverbessen zijn verspreid over het noordelijk halfrond. Noordelijk tot aan de poolstreken. Zuidelijk tot de woestijnen. En dwars door Amerika waar ze van kust naar kust groeien.
Jeneverbes komt in Nederland voor voornamelijk op arme zandverstuivingen op de Veluwe en Drenthe en op heidelandschappen, maar ook in Limburg. En overal in Europa tot het Zuiden van Spanje, Sicilië, Griekenland en het Atlasgebergte in Noord-Afrika. Men vindt hem ook in het Zuiden van Groenland, IJsland en in Noord-Amerika. In de Alpen groeit hij tot een hoogte van 1600 m. Hij heeft voor zijn groei open landschappen nodig zoals zand - rots en puin maar ook in lichte dennen en eikenbossen.

Het slanke silhouet komt dan het beste tot ontwikkeling en ook de bessen komen dan goed tot rijping.
De variatie Chinensis als geheel is inheems in China, in een 20 tal provincies, waaronder S Gansu, Guangdong, N Guangxi, Guizhou, W Hubei, Hunan, Jiangsu, Jiangxi, Nei Mongools, S Shaanxi, Shandong, Shanxi, Anhui, Hebei, Henan, Fujian, Yunnan en Zhejiang op hoogtes van 1400 tot 2300 meter. In Japan, de Juniperus sargentii, aan de Stille Oceaan kant van Honshu in de bergachtige gebieden, Shikoku, Kyushu en Ryukyu (Amami-Oshima, Tokunoshima en Okinawa eilanden, over het algemeen in de buurt van de kusten. Verder in Taiwan, Korea, Myanmar (Burma), en Rusland.

Plantkenmerken
De boom heeft een grijze tot roodbruine bast na wat schoonmaken, dun en vrij glad en laat bij oudere planten los in de vorm van lange, pluizige schilfers.

Het sap uit de boom vormt een dikke harslaag op de stam en takken. De Jeneverbes is tweehuizig: er zijn mannelijke en vrouwelijke planten/bomen en bloeit in april/mei. Beide bloeiwijzen verschijnen in mei en heeft weinig of geen sierwaarde. De mannelijke bloemen zijn geelachtig, de vrouwelijke lichtgroen

 De bloemen zijn klein en vallen bijna niet op. Het stuifmeel wordt door de wind meegevoerd. De blaadjes zijn naaldvormig. Jeneverbes, soms boom, soms struik is een heester met meestal rechtopstaande takken. De jeneverbes groeit langzaam en wordt vermeerderd door stek of zaad. De Boskoopse kwekers enten tegenwoordig veel variëteiten op een sterkere onderstam voor een snelle en betere groei. Bij jonge planten zijn de naaldvormige bladeren tegenoverstaand of in kransen van drie. Oudere planten hebben naaldvormige en schubvormige bladeren of alleen schubvormige. De scherpe, priemvormige naalden staan in kransen van drie rond de takken. Zij zijn aan de bovenkant blauwgroen, aan de onderkant zachtgroen.
Hier enkele van de meest gebruikte soorten voor de Bonsai

Op betere gronden kunnen ze bijna een boomlengte van zes meter krijgen, maar meestal wordt de rechtopgaande Juniperus maximaal vijf meter hoog

 De kroon is zo dicht dat er bijna geen licht door valt, waardoor het binnenste van de struik snel bruin wordt. Probeer bij Bonsai de boom zo open mogelijk te houden i.v.m. het hier boven genoemde. Juniperus is één van de drie inheemse naaldhoutsoorten in Nederland. De struik of boom is sterk vertakt.
De Juniperus is beschermd, dat wil zeggen dat men de planten in de natuur niet mag weghalen/uitgraven.
De bessen mogen wel geplukt worden als men de jeneverbes struik maar niet beschadigd. Trek wel handschoenen aan om de harde stekels te vermijden. De kegelbessen, uit drie vergroeide vlezige schubben gevormd, rijpen pas na twee jaar, nieuwe bessen verschijnen voordat de oude zijn afgevallen

 Ze hebben een doorsnee van 5 tot 6 mm, zijn eerst groen daarna blauwzwart berijpt. In de herfst van september tot oktober zijn de bessen rijp. De bessen kunnen in de zon gedroogd worden. De Jeneverbes is zacht en vlezig. De vrouwelijke zaadschubben vormen in het eerste jaar zwartblauwe (schijn)bessen. Pas na de overwintering nemen zij een donkerblauwe kleur aan, waarover een waslaag ligt met een licht dauweffect. De zaden zijn zwak driekantig, lichtbruin en met een harde schil. .
Jeneverbessen bevatten etherische oliën, terpenom, bitterstof, looistof, hars en calcium, Flavonglycosiden, en organische zuren.
De smaak van de bessen kan wisselen van sterkte. Hoe zuidelijker hoe meer etherische oliën en hoe krachtiger van smaak. Zo kunnen bessen uit Italië twee keer zo sterk zijn dan de bessen uit Nederland. De smaak van de rijpe bessen is zoetig, geurig en wat harsachtig. De bessen worden gebruikt in jenever en andere dranken om ze te aromatiseren. Waar de bessen veel voorkomen, zoals in Italië, midden Frankrijk in de Provence, Alpen en Duitsland, wordt de Jeneverbes gebruikt in verschillende gerechten. Bijvoorbeeld in marinades voor wild zwijn, varkensvlees en ree. In vullingen van kip en paté, in zuurkool en hachee, ingemaakte bessen bij koud vlees. In de Engelse keuken werden, vooral vroeger, jeneverbessen gebruikt bij het zouten van hammen. Rode bessen van andere soorten jeneverbessen kunnen verward worden met de gewone jeneverbes.
Ze zijn ongevaarlijk maar geuren minder. In de betere supermarkten zijn gedroogde jeneverbessen te koop.

 De Jeneverbes groeit heel langzaam omdat hij veel zijtakken vormt. Bomen bereiken in 10 jaar slechts een hoogte van 1 m. Uiteindelijk kan hij 10 m hoog worden. Hij kan onder gunstige omstandigheden 500 tot 2000 jaar oud worden. Op de heide wordt hij om zijn stekende naalden door de schapen gemeden

Ecologie
De jeneverbes is beschermd, dat wil zeggen dat men de planten in de natuur niet mag weghalen. De jeneverbes is de enige boomsoort in Nederland die op de Nederlandse lijst(z.g. rode lijst) van planten staat als algemeen voorkomend, maar sterk in aantal afgenomen. De jeneverbes is een in Nederland een wettelijk beschermde boom. Een groot deel van de Nederlandse exemplaren groeien op de Veluwe, Drenthe op de zandverstuivingen en heidegronden en in Limburg. De Drentse naam is 'iberen'. Voor het voortbestaan van de jeneverbes is het belangrijk dat er voldoende exemplaren in de buurt staan en dat ze vrij staan; de wind moet vooral tijdens de bloei vrij spel hebben. Er vindt op het ogenblik weinig tot geen natuurlijke verjonging plaats. Een uitzondering zijn de terreinen van het Nederlandse Ministerie van Defensie waar de bodem regelmatig wordt verstoord door tank oefeningen en zodoende de zaden kunnen kiemen. De Jeneverbes is een pionierssoort waarvan de zaden in minerale bodems ( stuifzanden) pas na enkele natte jaren kiemen.
De jeneverbes bevat oliën die wel gebruikt worden in badolie. Ook worden de kegelvruchten in jenever en Benedictine gebruikt als smaakmaker.
 Ook zuurkool wordt traditioneel met jeneverbes gekruid. De gedroogde 'bessen' zijn vaak in de supermarkt te koop. Naast de bessen worden ook de bladeren gebruikt, bijvoorbeeld bij het grillen van vis.

Gebruik 

 Hout en bessen 
 De Juniperus te klein voor algemene hout gebruik. In Scandinavië wordt jeneverbes hout gebruikt voor het maken van de containers voor de opslag van kleine hoeveelheden van zuivel producten, zoals boter en kaas en ook voor het maken van houten boter messen.
Voor de bessen zie onder.

Algemeen.
 De Juniperus is naast de Pinus het meest voorkomend onder de groenblijvers in de Bonsai wereld. En terecht, er zijn veel mooie soorten die makkelijk groeien, goed zijn te onderhouden en mooi van vorm en kleur zijn. Juniperus is een geslacht (Jeneverbes in onze taal), het levert veel mooie planten maar ook veel kleurcultivars. Als Bonsai zijn die kleurvariëteiten echt ongeschikt. De beste soorten, die gebruikt kunnen worden zijn, Juniperus communis ‘Hibernica’, J. chinensis, J.Sargentii, J. sabina, J. rigida. J. procumbens, en de J. squamata “Meyeri’. Deze zijn goed winterhard.

Stekken, zaaien
De meeste soorten stekken vrij gemakkelijk en laten zich makkelijk Marcotteren.
Omdat die groei zo goed is, is bijhouden van bedraden en snoeien een noodzaak. Bedraden gaat goed, zowel van stam als takken. Let, nog meer dan bij Pinus, heel goed op in het groeiseizoen, de draad zit binnen de kortste keren ingegroeid in de bast en dat komt (bijna) nooit meer in orde. Daarmee is dan ook gezegd dat er keuze genoeg is, oude knoestige bomen lenen zich zeer goed om te bewerken met Jin en Shari.
Hier foto: nr. 11 en 12 naast elkaar
 

Jong startmateriaal is verkrijgbaar bij gespecialiseerde kwekers of zelf te kweken.

  Juniperus chinensis blue J. Summer Gold

 Zelfs onze inheemse jeneverbes is geschikt om als mooie bonsai te laten groeien.(maar niet uit de natuur halen) Het aanbod aan cultivars, niet alleen op kleur, is enorm en de keuze navenant.

Stijlen: 
Bij de Juniperussen passen eigenlijk alle stijlen behalve, bezem stijl. Dat heeft te maken met de habitus, de uitstraling van de boom. Coniferen bevolken de aarde al veel langer dan welke loofboom ook en ze hebben daardoor een zekere status, maar ook statigheid en daar passen geen uitbundige stijlen bij.
 
Snoei:

Pluk/nijpen de nieuwe groei zodra deze de vorm verstoort, dit kan het hele seizoen door. Pluk of nijp nooit te veel in een keer dit geeft stres, dan gaan er naaldachtige jonge bladeren ontwikkelen.
Bedraden kan het hele jaar door.

Grondsoort
De jeneverbes houdt van een droge, voedselarme goed doorlatende grond De grond moet wel mineraalrijk zijn. Vooral leemachtige gronden bevatten mineralen. De jeneverbes houdt van de zon.
Ze groeien zowel op kalk- als op zure veengronden en heidegrond.
Gebruik een goed doorlaatbaar grondmengsel b.v. 1 deel Akadama en 2 delen Bims of Kiryu,laat de grond in de winter nooit te nat worden i.v.m. wortelrot.
Nagenoeg alle Jeneverbessen houden van schrale grond, wat niet gelijk staat aan gebrek aan mest (wat wel eens wordt gedacht bij Bonsai) Jeneverbessen moeten zeker gemest worden in een pot/schaal. Wat stikstof doet wonderen en een beetje schaduw op het heetst van de dag in de zomer doet de kleur groener worden. Maar, alle Juniperussen zijn per definitie gewend om in de zon te groeien.

Perenroest, Gymnosporangium.
Een plaag voor de Juniperus.

 
Perenroest heeft een ingewikkelde levensloop. Op de peer kan ze niet het hele jaar in leven blijven. In de winterperiode heeft de roest de Juniperus of wel de Jeneverbes, waaronder Juniperus sabina, Juniperus Phitzeriana en andere variëteiten, nodig. We hebben het dan over de meest gangbare/gewone Juniperus soorten.
De ziekteverwekkende schimmel wisselt dus van waardplant, maar kan op de Juniperus wel het hele jaar blijven leven.

Levenswijze 
In het voorjaar waaien de zogenaamde teleutosporen, die op de jeneverbes zijn gevormd, over naar de perenboom. In het voorjaar bij vochtige omstandigheden kiemen deze en vormen ze sporidiën, die op hun beurt kiemen en het perenblad binnendringen. Daarna ontstaan de gele, vaak oranje omlijnde vlekken op het blad, welke een halve tot één cm. doorsnee hebben. Bij ernstige aantasting komen er meerdere vlekken per blad voor, wat de boom een ‘geel’ aanzien geeft.

 Aan de onderzijde van het blad ontstaan donkergekleurde vruchtlichamen, waarin de aecidisporen worden gevormd, die op hun beurt de jeneverbes weer kunnen aantasten. In de bast van de jeneverbestakken ontstaat in het najaar de eerste aanleg van vergroeiingen, die behoorlijk dik kunnen worden en niet meer in verhouding met de Bonsaiboom zijn. Deze verdikte takdelen zijn in het voorjaar bruingeel tot oranje gekleurd. In de verdikte takdelen worden de zogenaamde teleutosporen in grote hoeveelheden gevormd, waardoor er na enkele jaren hele takken kunnen afsterven. die vervolgens de perenbomen weer kunnen infecteren.

Verspreiding
In Nederland werd de ziekte jarenlang niet meer waargenomen. Dit kwam omdat op het platteland over het algemeen weinig Juniperus bomen groeiden. Door de enorme uitbreiding van nieuwe woonwijken bij steden en dorpen worden er in parken en siertuinen veel jeneverbes variëteiten aangeplant, zodat de infectiehaarden groter worden en kort bij de perenbomen gekomen zijn. De gevolgen hiervan zijn in heel Nederland zichtbaar. Vele bonsai bomen worden ook aangetast of zijn al aangetast.

Bestrijding; zeer moeilijk 
De beste bestrijding zou zijn om alle aangetaste jeneverbesbomen in de wijde omgeving van perenbomen te verwijderen. Omdat dit niet uitvoerbaar is, is het ook mogelijk, en dat is dus aan te bevelen, de zieke delen uit de aangetaste bomen te snoeien. Dit moet in april worden uitgevoerd, voordat de sporenuitstoot naar de peer plaats vindt. De zieke delen van de jeneverbes zijn dan het beste te herkennen aan de geel/bruine, opgezwollen zwamachtige plekken van de stam en dunnere takken, die in het voorjaar bij vochtig weer naar buiten openbreken in een gelatineachtige, bruin/oranje vieze vette brei.

 Afgesnoeide takken afvoeren, bijvoorbeeld in de groene container of verbranden. Wanneer dit zorgvuldig wordt uitgevoerd zal de infectiedruk naar de perenbomen sterk afnemen. Chemische bestrijding bij de peer is niet altijd mogelijk. Omdat ze vaak naast sloten staan, waar geen gewasbeschermingsmiddelen in mogen komen. In particuliere tuinen is het ook moeilijk, omdat niet iedereen wil of kan spuiten of niet over spuitapparatuur beschikt en niet weet welke middelen er op de Juniperus toegestaan zijn.
Het middel Exact is een vrij onschuldig middel. Daarmee 3 keer om de 10 dagen spuiten in de periode half mei tot half juni.

De gevoeligheid voor Perenroest van de verschillende Juniperus soorten 

Meestal zijn het gekweekte vormen. Er worden heel wat variëteiten gekweekt uit vier soorten:
Gewone jeneverbes: Juniperus communis. Het gekneusde blad doet aan de geur van appels denken.
Chinese jeneverbes: Juniperus chinensis. Deze bladeren ruiken naar katten, zuur en ranzig.
Zevenboom: Juniperus sabina. Afgeleid van sabijnse (onzekere) vrouw, ruikt onaangenaam, is giftig, laag en bolvormig.
Cederhoutboom: Juniperus virginiana. Uit staat Virginia afkomstig; ruikt naar groene zeep en verf, van deze soort worden potloden en sigarenkistjes gemaakt.
Uit deze vier soorten komen talloze variëteiten voor, zoals:
Juniperus rigida: stijf en scherp van naald; en in Japan veel gebruikt als Bonsai.
Juniperus drupacea: vruchtdragend als pruimen.
Juniperus squamata: geschubd van schors.

Toepassing als medicijn:

Jeneverbessen bevatten etherische oliën, terpenom, bitterstof, looistof, Flavongglycosiden, hars, Organische zuren en calcium. De bessen plukken als ze zwart zijn, dan drogen in de zon. In het voorjaar kan een bloedzuiverende kuur met bessen worden gedaan. Jeneverbessen hebben een bijzondere werking op de stofwisseling. Bij gewrichtsreumatiek (Artrose)en huidziekte kan de jeneverbes uitwendig als wrijfmiddel worden gebruikt.

Inwendig als sapkuur:

Zes weken lang 3x per dag in te nemen met water. Een kuur van bessen:
1e dag: 3x per dag 1 bes;
2e dag: 3x per dag 2 bessen;
3e dag: 3x per dag 3 bessen;
iedere dag 1 bes meer t/m 15e dag.
Dan iedere dag 1 bes minder tot de 30ste dag. Dan stoppen. Ga nooit langer door dan 6 weken achter elkaar anders kunnen er problemen ontstaan met de nieren. Tegen winderigheid of bij gebrek aan eetlust kan men thee trekken van de bessen:
Neem een eetlepel van gedroogde gemalen bessen op een halve liter kokend water. Dit 10 minuten laten trekken, zeven en drinken als thee.

 
Toegevoegd aan het badwater goed tegen huidaandoeningen:

een afkooksel maken van 100 bessen op 1 liter water, dit aan het badwater toevoegen. Afkooksel van bessen met honing werkt bloedreinigend en slijmoplossend. Het behoedt tegen infectie, reuma, jicht en waterzucht. Verder tegen hoofdpijn en slechte maag.
 Bij gebruik om hun smaak in sauzen en stuffings, (mengsel van gekruide ingrediënten om vlees en groente te kruiden); de bessen fijn maken. De kegels worden gebruikt om de smaak van gin te verhogen. De Slowaakse nationale alcoholische drank Borovička(brendy) is ook gearomatiseerd met jeneverbes extract.
 Omdat de jeneverbes een sterke smaak heeft, moeten zij spaarzaam worden gebruikt. Ze worden over het algemeen gebruikt voor het verhogen van vlees met een sterke smaak, zoals wild met inbegrip van gevogelte. In Finland wordt jeneverbes wordt gebruikt als een belangrijk ingrediënt bij het maken van Shati een traditionele Finse ale. (bier)
 Jeneverbessen werken als een sterk urineweg ontsmettingsmiddel als ze worden geconsumeerd en werden gebruikt door Amerikaanse Indianen als een remedie voor urineweginfecties. West-stammen combineren de bessen van Juniperus communis met Berberus wortelschors in een kruidenthee voor de behandeling van diabetes. Klinische studies hebben onderzocht de effectiviteit van deze behandeling in de insulineafhankelijke diabetes. Verbindingen in deze planten wanneer gecombineerd en ingenomen is er gebleken dat zij leiden tot de productie van insuline in het lichaam van de vetcellen, evenals het stabiliseren bloedsuikerspiegel.
 Jeneverbessen zijn reeds lang gebruikt als medicijn door vele culturen.
Dit alles onder voorbehoud.
Deze tekst bevat algemene informatie en is niet toegespitst op individuele personen. Elke etherische olie en basisolie kunnen inwendig of uitwendig bij individuele mensen allergische reacties veroorzaken en leiden tot respectievelijk uitslag of vergiftigingen.
 Auteur en uitgever kunnen niet aansprakelijk gesteld worden voor aanspraken die voortkomen uit een, al dan niet verkeerd gebruik, van een basisolie of etherische olie, of een combinatie hiervan en andere aromatherapeutische artikelen en producten
De tekst, werd met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Niemand kan aansprakelijk worden gesteld voor eventuele schade ten gevolge van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden.
Zelfs kleine hoeveelheden hebben activiteiten of beschermende capaciteiten die schadelijk kunnen zijn, zowel grote hoeveelheden of grote concentraties, voor de gezondheid.
De werkzaamheid van een bestanddeel is afhankelijk van de concentratie en hoeveelheid in de olie.
Etherische olie hebben niet het predicaat medicijnen, maar zijn hulpmiddelen bij zelfmedicatie. Bij behandeling door therapeuten altijd een arts raadplegen.