Moerascipres 

 Taxodiaceae –de  moerascipresfamilie: Taxodium distichum.

Taxodium is een geslacht van coniferen, dat tegenwoordig bij de cipresfamilie (Cupressaceae) wordt ingedeeld. Tot voor kort werd het geslacht tot de moerascipresfamilie (Taxodiaceae) gerekend. 

Naamgeving 

Het botanische woord taxodium is afgeleid van taxus omdat de naalden op die van de taxus lijken. Distichum betekent in twee rijen wat betrekking heeft op de inplanting  van de naalden, die 1á 2 cm lang zijn. 

Herkomst  

Moerascipressen hebben zich tijdens de ijstijden vanuit het noorden naar het zuidoosten van de VS en de Golf van Mexico verspreid. Het zijn overblijfselen van 250 miljoen jaar geleden. Zo hebben de moerascipres bossen uit die tijd een groot deel van de bruinkoollagen gevormd. Moerascipressen zijn de attractieve en sierlijke bomen van de Everglades in Florida.  

Er staan prachtige exemplaren in de grote meren en moerassen van het Atchafalaya bekken. Het landschap met moerascipressen strekt zich uit vanaf Lake Palourde tot aan de randgebieden van Baton Rouge, hoofdstad van de staat Louisiana.  In het moerassige natuurgebied van Alligator Bay  staan moerascipressen die meer dan 500 jaar oud zijn. De grootste cipres, genaamd Giant of Cats, heeft een stamomtrek van ruim 16 meter en is tussen de 700 en 1300 jaar oud, Zijn uitstraling  is van een onwerkelijke schoonheid.  

Moerascipressen zijn ook inheems in het zuiden van Texas en Guatemala. 

Geschiedenis 

Even buiten de stad Oaxaca in Mexico staat een reusachtig exemplaar. El Arbol del Tule wordt hij genoemd. Zijn ouderdom wordt geschat op 1400 tot 1600 jaar.   

Het is de grootste en oudste moerascipres op aarde en het nationale symbool van Mexico, met een stamomtrek van 36,2 meter en een diameter van 11,62 meter. Er zijn critici die zeggen dat het om meerdere stammen van de zelfde boom gaat maar  DNA onderzoek heeft uitgewezen dat het één boom betreft. 

Een levend fossiel
Deze boom was tijdens het Tertiair ( 65 500 000 tot 258 800 000 geleden)  één van de meest voorkomende bomen van het noordelijk halfrond. In 1941 werden de eerste fossiele resten gevonden en gezien de gelijkenis met de Noord-Amerikaanse sequoia's werd hij Metasequoia, dwz. schijnbaar een sequoia, genoemd. Botanici vermoeden dat hij de voorouder is van de hedendaagse Sequoia sempervirens. De boom was toen dus enkel bekend als een reeds miljoenen jaren uitgestorven naaldboom.  

Bij Brunssum in Limburg zijn fossielen resten gevonden van 5.3 – 3.3 miljoen jaar geleden van de moeras- cipres te midden van vele andere fossiele plantensoorten. Samen tonen ze aan dat deze soort in ons land groeide in een bos van de gematigde zone. In Reuver in Limburg zijn fossiele pollenkorrels gevonden van 3,3-1,65 miljoen jaar geleden. Deze soortenrijke bossen waren naast loofhoutsoorten ook rijk aan vele  soorten naaldbomen.  

Metasequoia: een fossiel komt tot levenPlantkenmerken  

De moerascipres behoort tot de bladverliezende naaldbomen. 

Deze cipres voelt zich ook  in Nederland thuis. De conifeer is daarom ook aangeplant in onze parken en tuinen. Moerascipressen vinden we bij ons voornamelijk in botanische tuinen, parken en arboreta. In Boskoop zijn ze wel aangeplant in sommige straten en lanen. Volwassen bomen zijn indrukwekkend door de knoestige stam en zachte, mooi groene naalden die in het najaar prachtig verkleuren naar oranjerood of goudbruin.  

 In het land van herkomst staan zij vaak in het water of in een moeras.  

Vooral in  gebieden met hoge luchtvochtigheid hangen over de twijgen vaak gordijnen van  grijs mos,(Tillandsia) dat de cipressen  een spookachtig aanzien geeft.  

De beste standplaats voor de moerascipres is dus een natte, voedselrijke ondergrond. In de cipresfamilie vinden we ook de hoogste boom op aarde, de sequoia (Sequoia sempervirens), die wel 117 meter hoog kan worden.  Het hout van de moerascipres is erg duurzaam en gemakkelijk te bewerken en goed bestand tegen vocht.  

Op zijn natuurlijke groeiplaats kan de cipres tot 50 meter hoog worden. Het is een vrij smalle en kegelvormig boom die op latere leeftijd breed koepelvormig kan worden. Op zijn natuurlijke groeiplaats in Florida worden veel hoge en grote exemplaren door de bliksem getroffen en houden hier een gehavende kruin aan over met mooie natuurlijke shari’s.  De schors van de boom is rood/bruin van kleur, geplooid en schilfert gemakkelijk in stroken af.  

De moerascipres is  eenhuizig: één boom heeft zowel vrouwelijke als mannelijke bloemen. De naalden zijn zacht mosgroen, afgeplat en staan ingeplant op twee soorten takken. Op de lange takken zijn de bladeren/naalden spiraalsgewijs gerangschikt, op de korte staan de bladeren verspreid in twee rijen. 

 In de herfst kleuren de naalden schitterend bruin en vallen pas laat in het seizoen af. De soort maakt, net als andere naaktzadige, geen bloemen.  

In de winter, zonder naalden, dus kaal, is hij nog indrukwekkender  door zijn roestbruine, vezelige, knoestige stam en de breed uitstaande takken. Een lust voor het oog.  

Het is bepaald geen boom voor een kleine tuin   De moerascipres kan overleven op plekken die het hele jaar door onder water staan. Vandaar ook zijn lucht-, adem- of kniewortels die de wortels van zuurstof moeten voorzien.  De cipres vormt deze luchtwortels, omdat er in  stilstaande wateren vaak weinig zuurstof aanwezig is. De luchtwortels zijn holle uitsteeksels die wel  drie meter hoog kunnen worden.  

Op droge gronden komen deze ‘ademwortels’ nooit voor. (bij ons in Nederland ontstaan zij zelden.) De stamvoet van de moerascipres is sterk verdikt en breed en daardoor bestand tegen het geweld van orkanen in zijn natuurlijke omgeving . Ook de lucht- of ademwortels versterken de stabiliteit van de boom.  

De boom kan echter ook op droge plaatsen groeien, zoals bij ons in tuinen en parken. In dat geval worden geen steunberen en hydroforen gevormd.  

 Omwille van zijn prachtige kleuren en het feit dat hij gemakkelijk te vermenigvuldigen is via stekken, is hij de laatste tientallen jaren een populaire sierboom geworden en als bonsai komt hij meer en meer in de belangstelling te staan. 

De mannelijke bloemen zijn roodachtige katjes die tijdens de hele winter zichtbaar zijn.   De mannelijke kegels hangen in slanke, vertakte groepen van 15-20 cm lengte aan de uiteinden van een jaar oude loten. De kegels zijn dofgeel of paarsachtig. 

Het stuifmeel is rijp in april De vrouwelijke bloemen die aan het eind van twijgen staan, gaan pas in het voorjaar open en worden door de wind bestoven. De vrouwelijke kegels staan alleen of met een paar bijeen, net even onder het uiteinde van de zijtakken. Ze zijn bol- tot eivormig en in het begin erg klein. De kegels zijn eerst groen, later worden ze bruin en verhouten de zaad- en dekschubben.   Binnen een jaar zijn de vrouwelijke kegels rijp. Ze zijn dan 1-3 cm lang en paarsbruin. Elke kegel is opgebouwd uit zaadschubben en dekschubben, die aan de basis met elkaar vergroeid zijn. 

Kegels van de moerascipres vallen in tegenstelling tot dennen- en sparrenappels bij   rijpheid uiteen in losse schubben. In hun natuurlijke omgeving vallen de zaden in het water waar zij door de stroom naar moseilandjes of het moeras in drijven waar kunnen zij kiemen. De zaden zijn ongeveer 30 maanden kiemkrachtig.  

Voor het kiemen van de zaden en de groei van zeer jonge bomen is een natte ondergrond echter ongeschikt. 

Vochtig of nat
De moerascipres is inheems in Florida. Daar groeien deze bomen in grote aantallen in de Everglades. Het is een waterrijk en zompig gebied; de moerascipres groeit daar in ondiepe wateren. Toch kan de boom ook heel goed groeien op een bodem waarvan de (grond)waterstand hoog is. Voor zware kleigrond, hoe vochtig dan ook, is de boom niet aan te bevelen. Veengrond of natte zandgrond komt het meest in aanmerking. Een moerascipres kan dus zowel op het land als in ondiep water groeien. Aan de oever van een grote vijver of zelfs tot op een waterdiepte van zestig centimeter is deze cipres in zijn element. In Noord- en Midden-Amerika vormt deze boom zijn karakteristieke luchtwortels als hij in het water staat. De ideale bonsai dus, als je op vakantie gaat zet hem in een bak met water en als je terug komt leeft hij zeker nog.  Plant een moerascipres als solitair of in één of meer groepen. De boom kan een hoogte tot 50 meter bereiken, maar het duurt tientallen jaren voor het zover is. In Nederland worden ze niet zo hoog. 

Luchtwortels
In Nederland vormt een moerascipres hoogst zelden adem- of luchtwortels. In de Everglades wel, omdat de waterstand daar periodiek stijgt en daalt. De meeste bomen nemen via hun wortelgestel lucht uit de bodem op. De moerascipres doet dit via zijn adem- of luchtwortels. 

Bladverliezend
In april - mei verschijnen de bladeren/naalden van de cipres. De naald- en priemvormige bladeren groeien radiaal afstaand aan de langloten en staan in twee rijen langs de kortloten. De bladstand komt het meest overeen met een kippenveer. De bladkleur is het hele seizoen opvallend fris mosgroen tot bronsgroen. Een boom met vergelijkbare bladstand en eigenschappen is Metasequioa glyptostroboides, een soort uit dezelfde familie als de moerascipres.
Opvallend is dat aan het einde van de herfst de korte loten met de roestbruin geworden bladeren in z'n geheel van de scheut/stam  vallen. 

Gebruik  

Het harde hout van de moerascipres is zeer duurzaam en kan goed tegen vocht. Helaas werden de oude moerascipres bossen voor een groot deel in de loop van de 19^e eeuw gekapt. Het hout werd gebruikt voor huizen, bruggen en andere  constructies. Er werden o.a. ook meubels, raamkozijnen en grafkisten van gemaakt. Gelukkig groeien nu de meeste moerascipressen in beschermde natuurgebieden.  

Zij trekken door hun hoogte/lengte en massa de bliksem aan en werden zo gebruikt als bliksemafleiders. 

Dieren in het moerasbos 

Moerascipressen zijn in die gebieden belangrijke bomen voor water- en roofvogels. In hun takken nestelen  de blauwe reiger, kleine zilverreiger, adelaar en visarend. De zaden zijn voedsel voor de fazanten, eekhoorns, roodmussen en boseenden. Rond de cipressen zwemmen alligators en allerlei soorten vis. Het is een broedplaats voor  salamanders, padden en boomkikkers.  

  Naast Taxodium vinden we in de tien generaties tellende familie Taxodiaceae ook het geslacht: Metasequoia. Men heeft  eeuwenlang gedacht dat deze soort als sinds het Plioceen (5,332 tot 2,588 miljoen jaar geleden) uitgestorven was, totdat er in 1947 door een Chinese houthakker drie vreemde bomen werden aangetroffen die hun naalden verloren. Er volgde een expeditie naar dit afgelegen gebied  in ZuidWest-China, in de afgelegen Shui-sha Vallei, in de provincie Hupeh, door een Chinese botanicus. Er bleken nogal wat bomen van het geslacht Metasequoia nog steeds in leven te zijn. En het jaar erop ontdekte men  dat deze soort tot het reeds beschreven fossiele geslacht Metasequoia behoorde en werd de boom onmiddellijk verspreid over vele arboreta overal ter wereld, waaronder ook in een aantal plantentuinen in België en Nederland. Het betrof de soort M. glyptostroboides, oftewel de Chinese moerascipres. De Chinese sequoia, watercipres of gewoon Metasequoia (Metasequoia glyptostroboides) is één van de drie soorten Sequoia’s (naast de mammoetboom, (Sequoiadendron giganteum) en de kustsequoia (Sequoia sempervirens). Deze Aziatische naaldboom lijkt sterk op de Noord Amerikaanse moerascipres (Taxodium distichum).  

 De boomsoort werd onder de plaatselijke bevolking al lang gebruikt als veevoeder. Het is dan ook zeer opmerkelijk dat hij zo'n lange tijd door wetenschappers over het hoofd is gezien. Buiten zijn oorspronkelijke groeigebied vinden we nergens een exemplaar ouder dan uit het jaar 1948. Toen zijn namelijk voor het eerst zaden van de boomsoort uitgedeeld aan de deelnemers aan een botanisch congres. Tegenwoordig is de Chinese moerascipres bij ons in verschillende tuincentra te koop en dus helemaal in ons land ingeburgerd. Uiterlijk lijkt hij veel op de moerascipres, maar hij heeft grovere bladeren die niet verspreid maar recht tegenover elkaar staan. De kegels zijn bij de Chinese moerascipres kleiner en vallen bij rijpheid niet in losse schubben uiteen.  

Helaas staat door intensief kappen van de Metasequoia-wouden in China (Hubei, Sichuan)  deze soort nu op het randje van uitsterven in de vrije natuur.  

Medicinaal  

Hars van de kegels werd gebruikt om wonden te ontsmetten. Bast en naalden werden gedroogd en in poedervorm gebruikt tegen vet haar en om bloedingen te stoppen.  

Taxodium distichtum peve minaret (moeras cipres) 

Ideaal als bonsai.  

Een net uitgelopen peve minaret met scheuten van 4 a 5 cm zonder en met bedrading. 

Was van de winter een totaal kale stam. 

Langzaam groeiende ,blad verliezende conifeer met een opgaande habitus. Donker groene naalden zeer fijn van structuur welke erg lang aan de plant blijven hangen. In de herfst is hij als het ware een mini-taxodium (watercipres) 

Als 10 jarige plant 1.25/1.40 hoog en 60-80 cm breed. 

Redelijk winterhard. 

Te gebruiken als solitairplant en in groepsbeplanting. 

Standplaats in de volle zon is geen probleem en op alle grondsoorten met een vrij zure bodem,of aan de waterkant, zelfs op een heuvel in het water. 

Bedraden heel vroeg in het voorjaar als de jonge scheuten nog maar enkele centimeters lang zijn, omdat als de scheut maar iets verhout is, deze zeer snel breekt. De nog jonge scheuten bij 4 a 5 cm toppen dit om te voorkomen dat de nieuw gevormde scheuten in de herfst afvallen en op deze manier  goed vertakken.  Op deze manier kweek je takjes aan de boom die gaan verhouten en niet meer afvallen in de herfst. Hou er rekening mee dat het een sterke top groeier is, dus boven in de boom kort houden. Bij niet getopte scheuten laat de moeras cipres in de herfst al zijn nieuw gevormde takjes vallen, om het volgende seizoen weer nieuwe uitlopers te vormen. 

 Loopt zeer gemakkelijk uit op het oude hout. 

Blad en jonge scheut 

Uiterlijk en lee              

Metasequoia's in Europa
Net zoals in het noordoosten van de Verenigde Staten, is deze boomsoort vrij veel aangeplant in de gematigde klimaatzones in Europa. In bijna alle parken van enige omvang staat er wel ergens een mooie Metasequoia glyptostroboides.  

De snelst groeiende metasequoia's zijn te vinden in gebieden met een relatief warme zomer. In gebieden met veel neerslag en koele zomers, zoals in Schotland, bereiken soorten als de mammoetboom en de kust sequoia(Sequoia sempervirens) hun Europese recordhoogtes.  

De moerascipres (Taxodium distichum)

De Metasequoia glyptostroboides lijkt sterk op de moerascipres (Taxodium distichum), die echter vaak luchtwortels (kniewortels of pneumatoforen) heeft nabij water. De takjes van de moerascipres, zijn ook niet tegenoverstaand en eindigen eerder puntig terwijl de takjes van de Metasequoia meer afgerond zijn.  

Wellingtonia sequoiadendron Giganteum